Fascinerend of niet te harden

Erik Voermans

In de eerste aflevering van de nieuwe serie Profiel:

Jodelen als kunst. 'Ik jodel altijd en overal.'

Een koe kan het, Johnny Weismuller deed het in al zijn Tarzanfilms, de groep Focus scoorde er in de jaren zeventig een megahit mee, pygmeeënstammen in Afrika doen het al sinds mensenheugenis, alsmede de Sami in Fins Lapland.

De Australische Mary Schneider en de Nederlandse Olga Lowina bouwden er een succesvolle carrière mee op. De Amerikaanse countrymuziek is ervan vergeven. En als je in Zwitserland, Oostenrijk of Duitsland de televisie aanzet, hoor je het vaker dan je lief is: jodelen.

Niet iedereen houdt ervan. In A tramp abroad (1880) beschrijft Mark Twain, op reis door Europa, hoe hij in Tirol een groep jodelaars inhuurt voor een franc de man met de vraag even een paar uur niet te jodelen.

Er zijn ook mensen die erg van jodelen houden. Omdat jodelen grappig is, of fascinerend, of allebei. Zo iemand is de Amsterdammer Bart Plantenga, samensteller van de Rough guide to yodel en schrijver van het standaardwerk Yodel-ay-ee-oooo: The secret history of yodeling around the world (2004). Zo iemand is ook de Canadese sopraan Barbara Hannigan, voor wie componist Richard Ayres de opera In the Alps schreef, waarin het jodelen tot in het absurde wordt doorgedreven.

"Write me a yodel concerto, so I can ruin my voice," had Hannigan niet aan dovemansoren tegen Ayres gezegd. Het stuk is vanvond en morgen in het Muziekgebouw aan 't IJ te horen, uitgevoerd door het Nederlands Blazers Ensemble.

Jodelen, zegt Barbara Hannigan, is voor klassieke zangers een ongezonde activiteit. "Bij jodelen camoufleer je met je stem de overgang van borstregister naar kopregister niet, maar maak je die juist goed hoorbaar. Als je jodelt, duw je je stem met kracht door de stembreuk. Dat gaat gepaard met een glottisslag, die je in klassiek zang juist moet zien te vermijden."

De glottisslag is de plop die het strotklepje (de epiglottis), dat flapje van kraakbeen diep in de keel, achter de tong, voor de ingang van het strottenhoofd, maakt bij de overgang van borststem naar kopstem. De passaggio heet die overgang in de klassieke zangkunst.

De zangeres die de glottisslag commercieel het voortvarendst heeft uitgebuit, is Mary Schneider, de zelfbenoemde Queen of Yodeling. Niet te verwarren met Janet McBride, The Yodeling Queen, of met Rosalie Allen, de Queen of Yodelers. Ook niet te verwarren met Franzi Lang, The Yodeler King, met Peter Hinnen, de Jödlerkönig of met Kenny Robert, The King of the Yodelers. De jodelwereld heeft veel vorstendommen.

Mary Schneider is beroemd, al valt haar gejodel in de categorie entertainment. Op haar Mary Schneider yodelling the classics jodelt ze de Ouverture Guglielmo Tell van Rossini en de Tritsch tratsch polka van Johann Strauss. In radioshow van de Amerikaanse dj Howard Stern jodelde ze Stairway to heaven. Stern vroeg haar of ze ook jodelde tijdens seks. Ze gaf een goed antwoord: "Ja, ik jodel altijd en overal."

Nederland had ook een Mary Schneider. Olga Helena Lowina van Puttenmusters heette ze. Olga Lawine werd ze genoemd. Ze kon echt jodelen. In 1978 werd ze vanwege haar jodelkunsten ereburger van Steinach in Oostenrijk. Op haar platenhoezen staat Olga Lowina altijd in dirndlkledij in een berglandschap. Want jodelen, of zoals ze in Zwitserland zeggen, johlen, jôlen, jodln, jödele, juchzen, jutzen of juuzä (er zijn nog veel meer varianten) doet men in de Alpen. Onzin, schrijft jodeldeskundige Bart Plantenga. Er zijn genoeg bergloze landen en culturen waar ook wordt gejodeld.

Ook over de oorsprong van het jodelen wordt driftig gespeculeerd. Het Eidgenössischer Jodlerverband, Zwitserland, houdt vast aan de 'theorie van de roep': 'Onze jodel is in de bergen geboren. In tijden van vreugde of gevaar riepen de mensen zo naar elkaar.'

Plantenga houdt het liever algemener: jodelen was een effectieve manier om over grote afstand met elkaar te communiceren - op plekken met of zonder bergen.

De Zwitserse claim wordt danig gerelativeerd door Egyptische bronnen uit 1300 voor Christus, waarin bewonderend wordt geschreven over de polyritmische muziek van pygmeeën, waarin ook wordt gejodeld, al zal die term toen niet zijn gebruikt. Vooraanstaande eigentijdse componisten als György Ligeti lieten zich door de oeroude pygmeeënmuziek inspireren. En in de film Heimatklänge, die momenteel in het Filmmuseum draait, is te zien hoe componisten en musici van de jongere generaties jodelklanken in hun muziek hebben verwerkt.

Voor wat subversievere kanten van jodelen moeten we naar Amerika. Daar kreeg het radiostation van een universiteit een boete van 23.750 dollar opgelegd, omdat ze Yodeling in the valley van Kid Rock draaiden. Niet de muziek was het probleem, maar de titel - slang voor cunnilingus, net als canyon yodeling en yodeling in the gully.

Hier te lande zong Manke Nelis met Kleine jodeljongen het bekendste jodellied in de vaderlandse historie. Maar het is een gemankeerd jodellied. Er wordt helemaal niet in gejodeld.

Nederlands Blazers Ensemble: In the Alps, van Richard Ayres. 9 en 10 april, Muziekgebouw aan 't IJ. 11 april: Vredenburg, Leidsche Rijn.